Orijinal ürün sorgulama, ancak bir kurumun ya da markanın tuttuğu bir kayıt varsa mümkündür. İlaçta İlaç Takip Sistemi (İTS), kozmetik ve tıbbi cihazda Ürün Takip Sistemi (ÜTS), cep telefonunda BTK'nın IMEI sorgusu bu kaydı kamu adına tutar. Çoğu üründe ise böyle bir kayıt yoktur; ambalajdaki karekod da markanın arkasına bir kayıt kurmadığı sürece yalnızca bir web sayfası açar. Marka açısından iş, müşterinin hangi bilgiyle neyi sorgulayacağını ve sonucun neyi kanıtlayıp neyi kanıtlamayacağını önceden belirlemektir.
Tüketici bugün nerede sorgulama yapıyor?
İlaç: İTS. İTS'nin web sitesindeki ilaç sorgulama ekranında kutunun üzerindeki barkodun yanında yer alan (01) ile başlayan kod barkod alanına, (21) ile başlayan kod sıra numarası alanına yazılır. Sonuçta ilaç adı, üretici firma, üretim ve son kullanma tarihi, parti numarası, kayıt durumu ve fiyat görünür. Sağlık Bakanlığı'nın İTS Mobil uygulaması aynı kontrolü karekodu okutarak yapar.
Kozmetik ve tıbbi cihaz: ÜTS. TİTCK'ya göre Türkiye'de üretilen ya da ithal edilen tıbbi cihazlar, kozmetik ürünler ve insan vücuduyla temas eden bazı biyosidal ürünler ÜTS'ye kaydedilir. Kurum, ürünlerin vatandaşlar tarafından sorgulanabilmesini sistemin amaçları arasında sayar. ÜTS mobil uygulamasında sorgu kamerayla okutularak ya da ürün numarası elle girilerek yapılır.
Cep telefonu: IMEI sorgusu. e-Devlet Kapısı'nda BTK işbirliğiyle sunulan hizmette 15 haneli IMEI numarası girilir. Hizmetin açıklamasına göre sonuç, cihazın yasal yollarla ithal edilip edilmediğini ve kayıp ya da çalıntı olup olmadığını gösterir. IMEI numarası cihazda *#06# tuşlanarak öğrenilir.
Barkod: Verified by GS1. GS1 Türkiye'ye göre bu hizmet, sorgulanan GTIN'in bir GS1 üye kuruluşu tarafından verilmiş aktif bir numara olduğunu ve bu numarayı taşıyan ürünün temel bilgilerini gösterir.
Bu sorgular neyi gösterir, neyi göstermez?
Dört sorgunun ortak noktası, bir kodun kayıttaki durumunu göstermeleridir. Elinizdeki fiziksel ürünün o koda ait olduğunu tek başlarına göstermezler.
| Sorgu | Gösterdiği | Tek başına göstermediği |
|---|---|---|
| İTS | Karekodun kayıtlı olup olmadığı, parti, tarihler, geri çekme | Kutunun ve içeriğin o koda ait olduğu |
| ÜTS | Ürünün sisteme kayıtlı olduğu | Elinizdeki birimin gerçek olduğu |
| IMEI | Yasal ithalat ve kayıp/çalıntı ihbarı | Ambalajın, aksesuarın ve parçaların orijinalliği |
| Verified by GS1 | GTIN'in aktif olduğu ve temel ürün bilgisi | Ürünün kendisi; aynı GTIN her ambalajda aynıdır |
İlaçta bu açık, zincirdeki paydaşların kutu hareketlerini sisteme bildirmesiyle daraltılır. Tüketicinin sorgusu, kapsamlı bir sistemin yalnızca en görünür ucudur. Bunu İTS ve FMD yazısında ayrıntılı anlattık.
Zorunlu bir sistem yoksa marka ne kurmalı?
Kamunun birim düzeyinde kayıt tutmadığı birçok gıda, tekstil ve yedek parça ürününde müşterinin orijinal ürün sorgulaması için markanın şu bileşenleri kurması gerekir:
- Ürüne tekil kimlik. Parti ya da birim düzeyinde, tahmin edilemeyen bir kod. Ardışık numaralar kolayca türetilir. Kodu fiziksel olarak da doğrulanabilir kılmak için ambalaja kopyalanmaya dirençli bir özellik eklenir.
- Resmi bir sorgu kanalı. Karekod, GS1 Digital Link yapısıyla markanın kendi alan adındaki bir adrese bağlanabilir ya da kontrol bir mobil uygulamayla yapılır. Hangi adresin ve uygulamanın resmi olduğu ambalajda ve web sitesinde açıkça yazılmalıdır, çünkü sahte bir ambalaj da kendi karekodunu ve kendi "orijinal" sayfasını taşıyabilir.
- Okuma kaydı. Her sorgu zamanıyla ve müşterinin izin verdiği ölçüde konumuyla kayda geçer. Aynı kodun ikinci, üçüncü kez ya da sevk edilmediği bir bölgede okunması işaretlenir.
- Dürüst sonuç dili. Sayfa yalnızca bildiğini söylemelidir. "Bu kod kayıtlarımızda var ve ilk kez okunuyor", "Bu kod daha önce okundu" ya da "Bu kod kayıtlarımızda yok" gibi. Yalnızca kod kaydına dayanarak "orijinal" demek, kopyalanmış bir kodun ilk okumasında yanlış güven verir.
- Arka süreç. "Kayıtlı değil" ya da "daha önce okundu" sonucu müşteriyi bir bildirim formuna yönlendirmeli ve bu bildirim incelemeye dönüşmelidir. Sıralamayı sahte ürün şikâyeti yazısında anlattık.
- Zincir içi doğrulama. Tüketici sorgusu, sahte ürün rafa ulaştıktan sonra çalışır. Aynı kanal depo kabulünde ve bayide de kullanılırsa sahte ürün daha önce ayıklanır.
Bu bileşenlerin bir doğrulama sistemi olarak nasıl bir araya geldiğini ürün doğrulama sistemi yazısında ele aldık. Kodun karekoda nasıl yazılacağını ise 2D barkod yazısında bulabilirsiniz.
Bir sorgu neyi kanıtlayabilir, neyi kanıtlayamaz?
İyi kurulmuş bir sorgu şunları gösterebilir:
- Kodun marka tarafından üretildiğini ve hangi partiye ait olduğunu
- Kodun daha önce okunup okunmadığını ve nerede okunduğunu
- Ürünün hangi bayiye ya da pazara sevk edildiğini
- Ambalaja işlenmiş bir güvenlik özelliği varsa, ambalajın markanın kendi baskısı olduğunu
Şunları tek başına kanıtlayamaz:
- Kopyalanmış kodun ilk okuması. Gerçek bir kod sahte ambalaja basıldığında ilk okuma gerçek görünür. Kopyayı ele veren sonraki okumalardır.
- İçerik. Ambalaj ve kod gerçek olsa da şişe yeniden doldurulmuş olabilir. İçeriği ancak analiz görür.
- Saklama ve kullanım koşulları. Ürünün nasıl saklandığı ya da kullanıldığı kodda yazmaz.
- Kanalın yetkili olduğu. Sevk kaydı yoksa sorgu, ürünün yetkisiz bir satıcıdan alınıp alınmadığını söyleyemez.
Bu yüzden sonuç sayfası müşteriye kesin hüküm değil, kontrol edilenin özetini vermelidir. Kesin karar gerektiğinde ürün teslim alınır ve incelenir.
Spectrace bu akışta nerede durur?
Grafex mevcut ambalaj tasarımına gözle görülmeyen bir imza işler; müşteri, bayi ya da saha ekibi ambalajın kendisini mobil uygulamayla doğrular. Tagvex ürünü parti ya da birim düzeyinde kopyalanmaya dirençli bir kodla numaralandırır, sevk ve okuma kaydını tutar ve tekrarlanan ya da beklenmedik konumdan gelen okumayı işaretler. Authex sahte ürünün satıldığı ilanları ve satıcıları belgeler. Bu kayıtlar markanın kendi kullanımı içindir; İTS, ÜTS ya da başka bir mevzuattan doğan bildirim yükümlülüklerinin yerine geçmez. Kurulumu nasıl yürüttüğümüzü takip, izleme ve doğrulama hizmeti sayfasında anlattık.
Sık sorulan sorular
Ürünün barkodunu sorgulamak orijinal olduğunu gösterir mi?
Göstermez. Barkoddaki GTIN ürün türünü tanımlar ve aynı türdeki her ambalajda aynıdır. Verified by GS1 sorgusu numaranın aktif olduğunu ve temel ürün bilgisini gösterir, elinizdeki birimi doğrulamaz.
İTS sorgusunda kayıtlı çıkan bir ilaç kesin olarak orijinal midir?
Sorgu, karekodun sistemde kayıtlı olduğunu ve kutunun durumunu gösterir. Sistemin sahte ve kaçak ilaca karşı koruması, kutunun zincirdeki hareketlerinin paydaşlarca bildirilmesine dayanır; tüketici sorgusu bu yapının yalnızca bir ucudur. Şüphe varsa eczacıya danışılır; İTS Mobil üzerinden kayıtlı olmayan ilaç bildirimi de yapılabilir.
Sahte bir ambalajdaki karekod da "orijinal" sonucu verebilir mi?
Verebilir. Sahte ambalaj kendi karekodunu taşıyıp markaya benzeyen bir sayfa açabilir; bu yüzden resmi adres ve uygulama ambalajda ve web sitesinde açıkça belirtilmelidir. Gerçek bir kod kopyalandığında ise ilk okuma gerçek görünür, okuma kaydı sonraki okumaları işaretler.
