Türkiye'nin İlaç Takip Sistemi (İTS) her ilaç kutusunu zincirdeki her el değiştirmede kaydeder. Avrupa Birliği'nin Sahte İlaç Direktifi (FMD) ise kodu üretimde sisteme yükler ve hastaya teslimde doğrulayıp kapatır. İki model farklı kurulmuştur ama aynı iki ilkeye dayanır: her kutuya tahmin edilemeyen tekil bir kimlik verilir ve bu kimlik yalnızca bir kez tüketilebilir. Takviye edici gıda ve kozmetik markaları, mevzuat zorunlu kılmasa da bu ilkeleri kendi risklerine göre uygulayabilir.
İlacın bu alanda öncü olmasının nedeni, sahteciliğin doğrudan hasta sağlığına dokunmasıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2017 tahminine göre düşük ve orta gelirli ülkelerde en az 10 ilaçtan biri standart dışı ya da sahte; bu ürünlere yılda yaklaşık 30,5 milyar ABD doları harcanıyor.
İTS her kutuyu nasıl izliyor?
Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'na (TİTCK) göre İTS, dünyada uygulanan takip ve izleme sistemlerinin ilaç sektörüne uyarlanmış hali. Sistem Sağlık Bakanlığı tarafından 2010 yılında ülke çapında devreye alındı. Her ilaç kutusunun giriş ve çıkışları karekod üzerinden bildiriliyor; ürünün son konumu, zamanı ve durumu bir veri tabanında tutuluyor.
İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası'nın (İEİS) aktardığına göre 1 Ocak 2010'dan itibaren üretilen tüm ürünlerde karekod zorunlu hale geldi; bu tarihten önce üretilmiş kodsuz ürünlerin 1 Temmuz 2010'a kadar satışına izin verildi. 2012'de taşıma ambalajları için de tanımlama şartı getirildi. İEİS, İTS'nin bu kapsamda dünyada ilk kez Türkiye'de uygulandığını belirtiyor.
Karekod iki boyutlu bir DataMatrix sembolüdür ve dört veri taşır: ürünün barkod numarası (GTIN), seri numarası, son kullanma tarihi ve parti numarası.
TİTCK'ya göre sistem reçeteli ve reçetesiz ilaçları ve tıbbi beslenme ürünlerini kapsıyor; serum çözeltileri, radyofarmasötikler ve majistral ürünler kapsam dışında. Bildirimleri üreticiler, ithalatçılar, ecza depoları, eczaneler, hastaneler ve geri ödeme kurumları yapıyor. Sistemin hedefleri arasında sahte ve kaçak ilaç satışının engellenmesi, hasta güvenliği ve kupür sahteciliğinin önlenmesi sayılıyor.
FMD: zincirin iki ucunda doğrulama
AB'de çerçeveyi, 2001/83/AT sayılı Direktifi değiştiren ve 8 Haziran 2011'de kabul edilen 2011/62/AB sayılı Direktif çiziyor. Direktif reçeteli ilaçların ambalajına kural olarak iki güvenlik unsuru konulmasını öngörüyor: tekil tanımlayıcı ve kurcalamaya karşı koruma sağlayan bir düzenek. Reçetesiz ilaçlarda bu unsurlar ancak sahtecilik riski yüksek bulunduğunda aranıyor. Direktif ayrıca yasal olarak faaliyet gösteren çevrimiçi eczaneler için ortak bir AB logosu ve ilaç komisyoncularına kayıt yükümlülüğü getiriyor.
Teknik ayrıntılar 2016/161 sayılı Yetki Devrine Dayalı Tüzük'te. 9 Şubat 2019'dan beri uygulanan kurallara göre:
- Tekil tanımlayıcı; ürün kodu, en fazla 20 karakterlik seri numarası, gerekiyorsa ulusal geri ödeme numarası, parti numarası ve son kullanma tarihinden oluşur.
- Seri numarasının tahmin edilme olasılığı ihmal edilebilir düzeyde olmalıdır; numaralar ardışık değil, rastgele üretilir.
- Kod ISO/IEC 16022 uyumlu bir Data Matrix ile basılır ve baskı kalitesinin belirli bir eşiğin üzerinde olması istenir. Ambalaj elverdiğinde veriler okunabilir biçimde de yer alır.
- Kodlar merkezi bir veri yönlendirme noktası (hub) üzerinden ulusal ve ulus üstü veri depolarına bağlanır.
- Eczane ve sağlık kuruluşları ürünü hastaya verirken kodu doğrulayıp sistemden düşürür (decommission). Aynı kod ikinci kez kullanılamaz; belirli koşullarda bu işlem 10 gün içinde geri alınabilir.
- Toptancılar iade edilen ürünleri ve yetkili kaynak dışından gelen ürünleri doğrulamakla yükümlüdür.
İki mimari nerede ayrılıyor?
İTS zincirdeki her el değiştirmeyi kaydeder. FMD ağırlığı iki uca verir: kodlar sisteme yüklenir, hastaya teslim noktasında doğrulanıp devreden çıkarılır; aradaki toptancı kontrolleri tanımlı risk durumlarıyla sınırlıdır. İTS daha fazla veri ve görünürlük sağlar, FMD daha sade bir operasyonla çalışır. Ortak payda yine aynıdır: kutuya özgü, tahmin edilemeyen ve bir kez tüketilen kimlik.
İki sistemden çıkan genel akış altı adımdır:
- Kimlik üretimi: Ürün kodu (GTIN), rastgele seri numarası, parti ve son kullanma tarihi birlikte oluşturulur.
- Basım ve kontrol: Kod üretim hattında basılır, okunabilirliği ve baskı kalitesi kontrol edilir.
- Kayıt: Üretilen kimlikler merkezi sisteme bildirilir.
- Zincir boyunca olaylar: Depo, dağıtıcı ve satış noktası bildirimleri (İTS) ya da risk temelli kontroller (FMD) yapılır.
- Son noktada doğrulama: Ürün son kullanıcıya verilirken kod doğrulanır ve kapatılır.
- Anomali tespiti: Daha önce kapatılmış ya da hiç kaydedilmemiş bir kod okunduğunda sistem uyarı üretir.
Sahtecilik en çok son iki adımda yakalanır. Kopyalanan kod, gerçek ürün zaten kaydedilmiş ya da tüketilmiş olduğu için ikinci kez görülen bir kimlik olarak ortaya çıkar. Kurcalamaya karşı düzenek ise kodun doğru, içeriğin değiştirilmiş olduğu durumu karşılar.
Takviye edici gıda ve kozmetikte durum ne?
Bu kategorilerde çerçeve başka kurumlar üzerinden işliyor. Takviye edici gıdalar Tarım ve Orman Bakanlığı'nın gıda mevzuatı kapsamında. Bakanlık, denetimlerde tespit edilen taklit veya tağşiş yapılmış gıdaları ve sağlığı tehlikeye düşürebilecek ürünleri 2 Ekim 2024'ten bu yana Güvenilir Gıda portalında anlık olarak yayımlıyor. Kozmetik ürünler TİTCK'nın tıbbi cihaz ve biyosidal ürünlerle birlikte yönettiği Ürün Takip Sistemi'ne (ÜTS) kaydediliyor.
Bu mekanizmalar kayıt ve piyasa gözetimi için kurulmuş. Markanın kendi ürününü sahada kutu düzeyinde doğrulaması ve kanal hareketlerini görmesi ise çoğu zaman ayrı bir yapı gerektirir.
Risk bu kategorilerde de vardır. OECD ve EUIPO'nun 2025 raporu kozmetiği; ilaç, gıda ve oyuncakla birlikte sağlık ve güvenlik riski taşıyan sahte ürün kategorileri arasında sayıyor. DSÖ de tıbbi ürünlerde yetkisiz internet sitelerinden yapılan satışların sahte ürünün tüketiciye ulaşmasını kolaylaştırdığını belirtiyor.
İlaçtan hangi kurallar taşınabilir?
- Tahmin edilemeyen numara: Ardışık numaralar kolayca türetilir. FMD'nin rastgele seri numarası şartı gönüllü uygulamalar için de iyi bir ölçüttür.
- Tek kullanımlık doğrulama: Kodun son kullanıcıya ulaştığında kapanması ya da ilk okumadan sonraki okumaların işaretlenmesi kopyalanan kodu görünür kılar.
- Kod ile fiziksel güvenliği eşlemek: FMD'nin tekil tanımlayıcıyı kurcalamaya karşı düzenekle birlikte istemesi, basılı bir kodun tek başına yetmediğinin kabulüdür.
- Standart tanımlayıcı: GS1'e göre GS1 DataMatrix, Türkiye dahil 75'ten fazla ülkede ilaç izlenebilirliği mevzuatının karşılanmasında kullanılıyor. Standart kod, iş ortaklarıyla entegrasyonu kolaylaştırır.
- Taşıma ambalajını ürüne bağlamak: İTS'nin taşıma ambalajlarını da kapsayacak şekilde genişlemesi, koli ve palet kimliklerinin tekil ürünlere bağlanmasının pratikte işe yaradığını gösteriyor.
- Riske göre başlamak: Zorunluluk yoksa bütün portföyle başlamak gerekmez. Sahteciliğe en açık ve birim değeri en yüksek ürünler önce gelir.
Spectrace bu ilkeleri nasıl uygular?
Tagvex her ürüne ya da partiye verilen tekil numarayla hattan depoya, bayiye ve müşteriye her el değiştirmeyi kaydeder ve kopyalanan bir kodu beklenmedik ya da tekrarlanan okuma olarak işaretler. Grafex mevcut ambalaj tasarımına gömülen görünmez bir imzayla ambalajın kendisini doğrulanabilir kılar. Personel, bayi ve tüketici doğrulamayı akıllı telefonla yapar. Bu kayıtlar markanın kendi kullanımı içindir; İTS, ÜTS ya da gıda mevzuatından doğan resmi bildirim yükümlülüklerinin yerine geçmez.
Kaynaklar
- TİTCK, İlaç Takip Sistemi (İTS), 2026
- İEİS, İlaç Takip Sistemi, 2026
- EUR-Lex, Directive 2011/62/EU on falsified medicinal products, 2011
- EUR-Lex, Commission Delegated Regulation (EU) 2016/161 on safety features, 2016
- WHO, Substandard and falsified medical products, 2024
- TİTCK, Ürün Takip Sistemi (ÜTS), 2026
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Taklit ve hileli gıda listeleri artık anlık paylaşılacak, 2024
- OECD/EUIPO, Mapping Global Trade in Fakes 2025, 2025
- GS1, The key role of GS1 DataMatrix barcodes for product identification in healthcare, 2021


