Sahte ürün ticareti artık büyük ölçüde ekranda başlıyor. OECD ve EUIPO'nun 2025 raporu, sahtecilerin çevrimiçi platformları ve modern lojistiği meşru ticaretin içine sızmak için kullandığını ve posta gönderilerinin sahte ürün dağıtımında birinci kanal haline geldiğini tespit ediyor. 2020-21 döneminde el konulan ürünlerin yaklaşık yüzde 60'ı postayla geldi. 10'dan az ürün içeren gönderilerin el koymalar içindeki payı ise 2017-19'daki yüzde 61'den yüzde 79'a çıktı. Rapor, küçük paketlerin pandemiden bu yana pazaryeri alışverişlerinin artışıyla birlikte yaygınlaştığını vurguluyor.
Bu tablo, marka koruma çabasının önemli bir kısmının ilan düzeyinde, yani ürün alıcıya ulaşmadan önce yürütülmesi gerektiğini gösteriyor.
Hukuki çerçeve
AB Dijital Hizmetler Yasası
(EU) 2022/2065 sayılı Dijital Hizmetler Yasası (DSA), 17 Şubat 2024'ten bu yana tüm çevrimiçi platformlar için uygulanıyor. Marka koruması açısından öne çıkan hükümler şunlar:
- Barındırma sağlayıcının sorumluluğu (Madde 6): Sağlayıcı, hukuka aykırı içerikten fiilen haberdar olduğunda içeriği hızla kaldırmazsa sorumluluk muafiyetinden yararlanamaz.
- Bildirim ve işlem mekanizması (Madde 16): Barındırma hizmeti sağlayıcıları kolay erişilebilir bir bildirim mekanizması kurmak zorunda. Bildirimde; içeriğin neden hukuka aykırı olduğuna dair yeterince gerekçelendirilmiş bir açıklama, tam URL gibi kesin elektronik konum, bildirimi yapanın adı ve e-posta adresi ile bilgilerin doğru ve eksiksiz olduğuna dair iyi niyet beyanı yer almalı. Özenli bir sağlayıcının ayrıntılı hukuki inceleme yapmadan hukuka aykırılığı görebileceği nitelikteki bir bildirim, sağlayıcı açısından fiili bilgi doğurur. Platform, bildirimin alındığını ve verdiği kararı gecikmeksizin bildirmek zorunda.
- Gerekçe ve itiraz (Madde 17 ve 20): İçeriği kısıtlanan satıcıya gerekçe bildiriliyor; satıcı en az altı ay boyunca kararı platformun iç şikayet sistemi üzerinden itiraz edebiliyor.
- Güvenilir işaretleyiciler (Madde 22): Dijital Hizmetler Koordinatörleri tarafından statü verilen ve uzmanlık, bağımsızlık ve özenli çalışma koşullarını karşılayan kuruluşların bildirimleri öncelikli olarak ve gecikmeksizin ele alınıyor.
- Kötüye kullanıma karşı önlemler (Madde 23): Platformlar, sık sık açıkça hukuka aykırı içerik sağlayan kullanıcıların hizmetini, önceden uyarıda bulunarak makul bir süre askıya almak zorunda. Aynı madde, sık sık açıkça dayanaksız bildirim gönderenlerin bildirimlerinin işlenmesinin de askıya alınmasını öngörüyor.
- Satıcıların izlenebilirliği (Madde 30): Pazaryerleri, satıcının adı, adresi, telefon ve e-posta bilgileri, kimlik belgesi, ödeme hesabı ve varsa ticaret sicili bilgilerini almak ve satıcıdan yalnızca AB mevzuatına uygun ürün sunacağına dair beyan istemek zorunda.
Avrupa Komisyonu'nun 19 Mart 2024 tarihli ve 2024/915 sayılı Tavsiye Kararı bu çerçeveyi tamamlıyor. Karar, internette sahte ürün satışına ilişkin mutabakat zaptını imzalayan hak sahiplerini DSA kapsamında güvenilir işaretleyici statüsüne başvurmayı değerlendirmeye; ekonomik aktörleri ise aynı kişinin aynı fikri mülkiyet hakkını tekrar tekrar ihlal ettiğini tespit eden teknik çözümler geliştirmeye davet ediyor.
Türkiye: 6563 sayılı Kanun
Türkiye'de 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'un, 2022'de 7416 sayılı Kanunla değiştirilen 9. maddesi benzer bir mekanizma içeriyor. Buna göre elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcı, hak sahibinin fikri ve sınai mülkiyet hakkı ihlaline dair bilgi ve belgeye dayanan şikayeti üzerine ürünü yayımdan kaldırıyor ve durumu satıcıya ve hak sahibine bildiriyor. Satıcı, şikayetin aksini gösteren bilgi ve belgeye dayalı bir itiraz sunarsa ürün yeniden yayımlanıyor. Şikayet ve itirazda tarafların açık kimlik ve adres bilgileri, ihtilaflı ürüne ilişkin bilgiler ve gerekçeler yer almalı; tarafların yargı ve idari mercilere başvurma hakkı saklı.
Delil: bildirimin kalitesi sonucu belirler
Hem DSA hem 6563 sayılı Kanun, bildirimin gerekçeli ve belgeye dayalı olmasını bekliyor. Zayıf bir bildirim ya reddedilir ya da satıcının itirazıyla kısa sürede geri döner. Güçlü bir delil paketinde genellikle şunlar bulunur:
- İlanın tam URL'si ve platformdaki satıcı ya da mağaza kimliği
- Tarih ve saat bilgisi içeren ekran görüntüleri ve sayfanın arşivlenmiş bir kopyası
- Dayanılan hakkın tanımı: tescil numarası, tescilli sınıflar, gerekiyorsa tasarım veya telif hakkı bilgisi
- İhlalin somut gerekçesi: logo veya ambalaj taklidi, orijinal ürün fotoğraflarının izinsiz kullanımı, markanın hiç üretmediği bir model ya da gerçekçi olmayan bir fiyat gibi göstergeler
- Mümkünse test alımı ve ürünün fiziksel incelemesi: ambalaj, etiket ve güvenlik unsurlarının orijinalle karşılaştırılması
Doğruluk da bir yükümlülük
DSA'nın 23. maddesi, sık sık açıkça dayanaksız bildirim gönderenlerin bildirimlerinin askıya alınabileceğini hatırlatıyor. 6563 sayılı Kanun'daki itiraz mekanizması da hatalı şikayetleri geri çeviriyor. Bu nedenle sahte ürün ile yetkisiz kanaldan satılan orijinal ürünü ayırt etmek kritik. Orijinal bir ürünün yeniden satışı, hakkın tükenmesi ilkesi nedeniyle her durumda marka hakkı ihlali oluşturmayabilir; bu tür vakalar ayrı bir hukuki değerlendirme gerektirir.
Adım adım bir kaldırma süreci
- İzleme: Pazaryerleri, sosyal medya hesapları, dijital reklamlar, alan adları ve uygulama mağazaları düzenli olarak taranır.
- Önceliklendirme: Sağlık ve güvenlik riski taşıyan ürünler, yüksek satış hacmine sahip ilanlar ve tekrarlayan satıcılar öne alınır.
- Delil paketi: Her ilan için yukarıdaki unsurlar standart bir formatta toplanır.
- Bildirim: Platformun kendi bildirim mekanizması veya fikri mülkiyet programı kullanılır ve zorunlu unsurlar eksiksiz doldurulur.
- Takip: Alındı bildirimi, karar ve gerekçe izlenir; satıcı itirazına karşı ek belge hazırlanır.
- Tekrar kontrolü: Kaldırılan ilanın aynı ya da farklı hesaplarla yeniden açılıp açılmadığı kontrol edilir.
- Eskalasyon: Süren örüntülerde platformdan hesap düzeyinde işlem talep edilir, gerektiğinde hukuki yollara başvurulur.
Tekrarlayan satıcılar
Tek tek ilanları kaldırmak, aynı satıcı yeni hesaplarla geri döndüğünde sonuçsuz kalabilir. Tekrarlayan ihlalcileri görünür kılmak için ilanlar arasındaki ortak noktalar izlenir: aynı ürün fotoğrafları, aynı açıklama metinleri, aynı iletişim bilgileri, aynı gönderim adresleri veya aynı ödeme yöntemleri. Bu bağlantılar belgelenerek platforma sunulduğunda, DSA'nın 23. maddesi kapsamında hesap askıya alma talebi somut bir dayanağa kavuşur. Pazaryerlerinin 30. madde uyarınca topladığı satıcı bilgileri de hukuki süreçte önem kazanır. Komisyon'un tavsiye kararı, ekonomik aktörlerin hukuki takip için ilgili bilgi ve delilleri hak sahipleriyle paylaşmasının teşvik edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Sosyal medya ve reklamlar
Sosyal medyadaki satış çoğu zaman bir gönderi, hikaye veya reklamla başlayıp mesajlaşma üzerinden devam ediyor. DSA'nın bildirim ve işlem kuralları barındırma hizmeti sağlayıcılarına uygulandığından sosyal medya platformları da bildirim mekanizması sunmakla yükümlü. Kısa süre yayında kalan içerikler için delilin anında ve zaman damgalı olarak kaydedilmesi, reklamlarda ise reklamverene ait hesap bilgilerinin bildirime eklenmesi özellikle önemli.
Spectrace'in Authex çözümü bu süreci uçtan uca destekliyor: pazaryerlerini, sosyal medyayı, dijital reklamları, alan adlarını ve uygulama mağazalarını izleyerek tespitleri belgeliyor, kaldırma taleplerini iletiyor ve sonuçlanana kadar takip ediyor. Test alımıyla elde edilen ürünlerin Grafex veya Tagvex ile mobil uygulama üzerinden doğrulanması ise ilandaki ürünün orijinal olup olmadığına dair delili güçlendiriyor.
Sonuç
Çevrimiçi sahte ilanlarla mücadele, tek seferlik kaldırma taleplerinden çok süreklilik gerektiren bir süreç. DSA ve 6563 sayılı Kanun iyi hazırlanmış bildirimlere karşılık veren bir çerçeve sunuyor. Sonucu belirleyen ise delilin kalitesi, bildirimlerin doğruluğu ve tekrarlayan satıcıların sistematik biçimde izlenmesi.
Kaynaklar
- EUR-Lex, Regulation (EU) 2022/2065 (Digital Services Act), 2022
- Avrupa Komisyonu, The Digital Services Act, 2026
- EUR-Lex, Commission Recommendation (EU) 2024/915 on measures to combat counterfeiting, 2024
- Mevzuat Bilgi Sistemi, 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 2014
- OECD/EUIPO, Mapping Global Trade in Fakes 2025, 2025
