Yeniden doldurmada ambalaj gerçektir, içerik değildir. Bu yüzden ambalajın gerçekliğini ölçen yöntemler, gizli imza dahil, doğru çalıştıklarında bile sonucu "ambalaj orijinal" olarak verir. Seri numarası kaydı aynı kodun yeniden okunmasını, kurcalama gösteren kapak açılmayı işaret edebilir; içeriği ise ancak analiz görür.
Bu senaryo sahada ne kadar gerçek?
Europol ve EUIPO'nun 2022 tarihli Fikri Mülkiyet Suçları Tehdit Değerlendirmesi, içkide boş şişelerin yeniden doldurulmasını sık görülen bir yöntem olarak anlatıyor. Rapora göre gerçek şişeler boş şişe toplanarak ya da gıda sektöründeki çalışanların iş birliğiyle elde ediliyor, ucuz alkolle doldurulup sahte kapsül, mantar ve filmle kapatılıyor. Aynı rapor tarım ilacında orijinal kapların yeniden kullanıldığını ve kovid aşısı flakonlarının yeniden doldurulmasına dair uyarıları da aktarıyor.
Türkiye'de de benzer anlatımlar var. Basına yansıyan 2019 tarihli bir haberde Ziraat Mühendisleri Odası başkanı, boş tarım ilacı şişelerinin toplanıp yıkandığını, etiketlendiğini, az miktarda gerçek ürünün üzerine sahte ürün doldurulduğunu söylüyor. Bu tablo, sert ve tekrar kullanılabilir ambalajla satılan her ürün için aynı soruyu doğurur: Ambalaj kontrolü neyi kanıtlıyor?
Kopya ambalajdan farkı nedir?
Kopya ambalajda sahtecinin yaptığı şey ambalajı yeniden üretmektir. Bu yüzden ambalajın kendisinde bir fark aranır. Yeniden doldurmada sahteci ambalajı üretmez, yeniden kullanır. Baskı, etiket ve kod size aittir. Aranması gereken fark, ambalajın değil, ambalajın geçmişinde ve içeriğindedir. Bu ayrım yapılmadan seçilen yöntem, sorunun yalnızca bir yarısını görür.
Hangi yöntem neyi yakalar?
| Yöntem | Yeniden doldurmayı yakalar mı? | Neden? |
|---|---|---|
| Gözle kontrol, hologram gibi açık özellikler | Genellikle hayır | Özellik gerçek ambalajın üzerindedir ve yerinde durur |
| Ambalaja işlenmiş gizli imza | Hayır | İmza gerçek ambalajdadır; okuma ambalajı doğrular, içeriği değil |
| Karekod veya seri numarası, okuma kaydı olmadan | Hayır | Numara gerçektir; yalnızca ürünün kim olduğunu söyler |
| Seri numarası ve okuma kaydı | Kısmen | Aynı numaranın yeniden okunması görünür; ilk kullanım okunmadıysa sinyal çıkmaz |
| Satışta kodu devreden çıkarma | Kısmen, kapalı sistemde güçlü | Kod ikinci kez kullanılamaz; her satış noktasının okuma yapmasını gerektirir |
| Kurcalama gösteren kapak veya mühür | Kısmen | Açıldığını gösterir; kapak da taklit edilebilir, kontrol eden kişiye bağlıdır |
| Laboratuvar analizi | Evet, test edilen birim için | İçeriği ölçer; rutin kontrol değildir ve referans ister |
| Dijital izleme | Dolaylı | Ürünü ölçmez; boş ambalaj veya kapak ilanı varsa onu gösterebilir |
Gizli imza bu durumda işe yaramaz mı?
Yarar, ama başka bir soruya. İmza kopyalanan ambalaja taşınmadığı için kopya ambalajı eler ve sahteciyi gerçek ambalaj bulmak zorunda bırakır. Gerçek ambalaj sınırlıdır ve toplanması gerekir; bu da işin hacmini sınırlar. Ambalajın doğrulanması bu nedenle hâlâ değerlidir. Yanlış olan, bu sonucu içeriğin doğrulandığı biçiminde okumaktır. Bayiye ve saha ekibine verilen yönergede "ambalaj doğrulandı" ifadesinin içerik hakkında bir şey söylemediği açıkça yazılmalıdır.
İlaçtaki model neden ayrı bir ders veriyor?
AB'nin sahte ilaç kuralları iki unsuru birlikte kullanır. Avrupa İlaç Ajansı, kurcalama önleyici düzeneğin ambalajın üreticiden çıktıktan sonra açılıp değiştirilmediğini gösterdiğini belirtir. Eczane ve hastane ise ilacı hastaya vermeden önce kodu okuyup sistemden düşer. (AB) 2016/161 sayılı Tüzük'ün 27. gerekçesi bu adımın amacını açıkça yazar: tekil tanımlayıcı kaçakçılarca yeniden kullanılamasın.
Bu güç, zorunluluktan gelir. Kapsamdaki her kutu aynı şekilde okunur. Zorunluluğun olmadığı sektörlerde aynı sonucu bekleyemezsiniz; kod ancak okutulduğu kadar sinyal üretir. Yine de modelin mantığı geçerlidir: açılışı gösteren fiziksel unsur ile kullanılan kodu kayda geçiren dijital unsur birbirini tamamlar. İlacın ayrıntıları için ilaç takip yazımıza bakabilirsiniz.
Zorunluluk olmayan sektörlerde ne yapılabilir?
Tarım ilacı, madeni yağ, kozmetik ve içki gibi tekrar doldurulabilir ambalaj kullanan gruplarda aşağıdaki önlemler birlikte düşünülebilir:
- Riski ambalaj ve kanal bazında belirleyin. Ambalaj sağlamsa, ürün değerliyse ve boş ambalaj kolay toplanıyorsa risk yüksektir.
- Kapak veya mührü açılışta geri dönüşsüz bozulacak şekilde tasarlayın. Europol raporunun da gösterdiği gibi sahte kapak kullanılabildiği için kapağın ayrı bir kontrol noktası olarak düşünülmesi gerekir.
- Kodu mümkünse açılışta zarar görecek bir parçaya koyun. Kod yalnızca gövdede duruyorsa ambalajla birlikte yeniden kullanılır.
- Okumaları düzenli inceleyin. Aynı numaranın farklı yerde ya da uzun aralıkla yeniden görülmesi, inceleme başlatmak için bir sebeptir, tek başına hüküm değildir.
- Şüpheli noktadan içerik analizi yaptırın. Okuma kümesi, şikâyet ya da fiyat sapması gösteren bölgelerden alınan ürünleri analize yönlendirin.
- Boş ambalajın nereye gittiğine bakın. Üretim hattı fireleri, iadeler ve imha süreçleri kontrol edilmelidir. Europol raporu gerçek şişelerin çalışanlar eliyle de dışarı çıkabildiğini not ediyor.
- Şikâyet sürecini buna göre kurun. Kod ve ambalaj gerçekse şikâyet "orijinal" denilerek kapatılmamalı, içerik şüphesi olarak ayrı bir dala alınmalıdır.
Şüpheli sonuç nasıl yorumlanır?
Yeniden okunan kod her zaman yeniden doldurmayı göstermez. Aynı kişi ürünü iki kez okutmuş, ürün başka birine hediye edilmiş ya da kod kopyalanmış olabilir. Doğrulama yöntemlerinin sınıflandırmasını ürün doğrulama yöntemleri yazısında ele aldık. ISO 22383 bu özellikleri açık, gizli ve adli olarak ayırır; bu sınıflamada içeriğe ulaşan yol adli inceleme tarafındadır. Okuma verisi şüpheyi nereye bakacağınızı söyler, analiz soruya cevap verir.
Spectrace bu ayrımda nerede durur?
Grafex ambalajın orijinalliğini doğrular ve kopya ambalajı eler; içeriği ölçmez. Tagvex'te her numaranın kaç kez ve nerede okunduğu kayıtta görünür, beklenmedik ya da tekrar eden okumalar işaretlenir; ilk kullanım okunmadıysa bu sinyal oluşmaz. Authex dijital kanallardaki ilan ve satıcı bulgularını belgeler. Ürünün içeriği için laboratuvar analizi gerekir ve bu üç çözümün kapsamı dışındadır.
Kaynaklar
- Europol/EUIPO, Intellectual Property Crime Threat Assessment 2022
- Avrupa İlaç Ajansı, New safety features for medicines sold in the EU, 2019
- Avrupa Komisyonu, Commission Delegated Regulation (EU) 2016/161, 2016
- EUIPO, Anti-Counterfeiting and Anti-Piracy Technology Guide: ISO 22383:2020
- Diken, Cumhuriyet haberine dayanan sahte tarım ilacı haberi, 2019
