Marka koruma, bir markanın adının, logosunun ve ürünlerinin izinsiz kullanılmasını önlemeye, tespit etmeye ve yanıtlamaya yönelik hukuki, teknik ve operasyonel önlemlerin bütünüdür. Bu sözlük, sitemizdeki yazılarda ve marka sahipleriyle yaptığımız görüşmelerde en sık geçen terimleri kısa tanımlarla bir araya getiriyor. Tanımlar Türkiye'deki mevzuatla ve sektörde yerleşik kullanımla uyumludur; ayrıntı için her terimden ilgili yazıya bağlantı verdik.
Terimler bir vakada hangi sırayla karşınıza çıkar?
- Tespit. Online marka izleme, markayı kullanan bir ilanı ya da hesabı bulur.
- Kanıt. İlan bir kanıt dosyasına bağlanır; gerekiyorsa test alımı yapılır.
- Doğrulama. Gelen ürünün sahte ürün mü, yeniden doldurulmuş ambalaj mı, yoksa kanal sapmasıyla gelen orijinal ürün mü olduğu ürün doğrulamayla ve seri kod kaydıyla anlaşılır.
- Karar. Marka ekibi ve avukatı yolu seçer: platform şikâyeti, ihtarname, gümrükte alıkoyma ya da dava.
- Sonuç. Platformun kararı, satıcının itirazı ya da mahkemenin ihtiyati tedbir kararı kayda geçer ve izleme sürer.
Sahtecilikle ilgili temel terimler nelerdir?
Sahte ürün
Markayı ya da ayırt edilemeyecek kadar benzerini taşıyan, ancak marka sahibi ya da onun izniyle üretilmemiş üründür. Gündelik dilde "çakma" da denir. Hukuki çerçevesini taklit ürünle mücadele yazısında anlattık.
Taklit
Bir markanın izinsiz kullanılarak kopyalanmasıdır. SMK 30. madde, ceza hükmünde "iktibas veya iltibas suretiyle" tecavüzden söz eder; uygulamada iktibas birebir kopyalamayı, iltibas karıştırılmaya yol açan benzerliği anlatır. İkisi de marka hakkına tecavüz oluşturabilir.
Marka hakkına tecavüz
Marka sahibinin izni olmadan markanın ya da ayırt edilemeyecek kadar benzerinin kullanılmasıdır. SMK 29. madde, taklit olduğunu bildiği ya da bilmesi gerektiği hâlde bu ürünleri satmayı, ithal etmeyi ve ticari amaçla elde bulundurmayı da tecavüz sayar.
Yeniden doldurma
Orijinal ambalajın toplanıp sahte ya da farklı bir içerikle tekrar kullanılmasıdır. Ambalaj gerçek olduğu için ambalajı doğrulayan yöntemler tek başına yetmez; ayrıntıyı yeniden doldurma yazısında anlattık.
Hat dışı üretim
Bir üreticinin, marka adına sözleşmeyle üretim yaparken anlaşılan miktarın üzerinde ve markanın bilgisi dışında ürettiği ürünlerdir. Ambalaj ve içerik gerçeğe çok yakın olduğu için ayırt edilmesi zordur.
Dağıtım ve kanal terimleri nelerdir?
Kanal sapması
Orijinal bir ürünün markanın öngörmediği bir bölgede, ülkede ya da yetkilendirmediği bir satıcıda satılmasıdır. Ürün sahte değildir; sorun dağıtım düzenindedir. Ayrıntıyı gri pazar ve kanal sapması yazısında anlattık.
Gri pazar
Orijinal ürünlerin markanın yetkili dağıtım kanalları dışında alınıp satıldığı pazardır. Kanal sapmasının ürünün ulaştığı yerdeki görünümüdür.
Paralel ticaret
Orijinal ürünün bir ülkede piyasaya sunulduktan sonra markanın yetkili dağıtımı dışında başka bir ülkeye getirilip satılmasıdır. Hukuki değerlendirmesi ülkeye ve hakkın tükenmesi kuralına göre değişir.
Hakkın tükenmesi
Hak sahibi ya da onun izniyle piyasaya sunulan ürünlerle ilgili sonraki fiillerin hakkın kapsamı dışında kalmasıdır (SMK 152). Ürün değiştirilmiş ya da kötüleştirilmişse marka sahibi yine itiraz edebilir.
Doğrulama ve kodlama terimleri nelerdir?
Ürün doğrulama
Elinizdeki ürünün gerçekten hak sahibine ait olup olmadığının üründeki bir özellik ya da kod üzerinden kontrol edilmesidir. Yöntemle sistem arasındaki farkı ürün doğrulama sistemi yazısında anlattık.
Açık, gizli ve adli özellikler
ISO 22383:2020'nin doğrulama özelliklerini kontrolün nasıl yapıldığına göre ayırdığı üç sınıftır: gözle kontrol edilen açık, bir araçla okunan gizli ve laboratuvar analizi gerektiren adli özellikler. Ayrıntısı ürün doğrulama yöntemleri yazısındadır.
Görünmez dijital imza
Ambalaj tasarımına gözle görülmeyecek biçimde işlenen ve bir uygulamayla okunan gizli bir doğrulama özelliğidir. Spectrace'in ürünü Grafex bu yöntemle ürünün orijinalliğinin akıllı telefonla doğrulanmasını sağlar.
Seri kodlama
Her ürüne ya da her partiye kendine özgü bir kod verilmesidir; serileştirme olarak da anılır. Kodun değeri kayıttadır: aynı kodun ikinci kez ya da beklenmedik bir yerde okunması kayıtta görünür. Spectrace'in ürünü Tagvex her ürüne ya da partiye kopyalanmaya dirençli bir kod verir.
Birim ve parti düzeyi
Kodun tek bir ürünü mü, aynı koşullarda üretilmiş bir grup ürünü mü tanımladığıdır. Parti numarası geri çağırma için yeterli olabilir; tek tek ürünü ayırt etmek için seri numarası gerekir. Farkı parti ve seri numarası yazısında anlattık.
GTIN
Global Ticari Ürün Numarası; ürün türünü tanımlayan ve aynı türdeki her ambalajda aynı olan barkod numarasıdır. Bu yüzden tek başına doğrulama yapmaz. Ayrıntısı GTIN yazısındadır.
İzlenebilirlik
Bir ürünün üretim, işleme ve dağıtım boyunca nereden gelip nereye gittiğinin kayıtlardan okunabilmesidir. Tanımı ve sektörlerdeki karşılığı izlenebilirlik yazısındadır.
Kurcalama kanıtı
Ambalajın açılıp açılmadığını gösteren düzenektir: kırılan kapak halkası, yırtılan bant ya da bozulan etiket gibi. Yeniden doldurmaya karşı ambalaj doğrulamanın tamamlayıcısıdır.
Online izleme ve hukuki süreç terimleri nelerdir?
Online marka izleme
Pazaryerleri, sosyal medya, reklamlar ve alan adlarında markanın izinsiz kullanımının sürekli taranması, bulguların belgelenmesi ve raporlanmasıdır. Spectrace'in ürünü Authex bu işi yapar; kararı ve platforma gönderimi markanın ekibi ya da avukatı yürütür.
Marka bülteni izlemesi
Resmi bültende yayımlanan yeni marka başvurularının, sizin markanıza benzeyip benzemediği açısından izlenmesidir. Yayıma itiraz süresi iki aydır (SMK 18); bu hizmeti marka vekilleri verir.
Kanıt dosyası
Bir ihlali gösteren bilgi ve belgelerin tek yerde toplandığı dosyadır: içeriğin URL'si, tarihli ekran görüntüsü, satıcı bilgisi, dayanılan hak ve ihlalin gerekçesi. Ayrıntılı listeyi markam ihlal ediliyor rehberinde verdik.
Test alımı
Şüpheli bir ilandaki ürünün marka adına satın alınıp orijinalle karşılaştırılmasıdır. İlandaki iddiayı ürünün kendisinden alınan bir sonuçla destekler.
Platform şikâyeti
Hak sahibinin, fikri ve sınai mülkiyet hakkını ihlal eden bir ürün ya da içerik için platforma yaptığı başvurudur. Türkiye'deki pazaryerlerinde dayanağı 6563 sayılı Kanun'un 9/3 maddesidir; pazaryeri ürünü yayımdan kaldırır, satıcı belgeli itiraz ederse yeniden yayımlar.
İhtarname
Hak sahibinin, avukatı aracılığıyla ihlal edene ihlali durdurmasını resmi olarak bildirdiği yazıdır. Sonraki hukuki adımlar için bir kayıt oluşturur.
Delil tespiti
Kaybolma ya da ileri sürülmesi zorlaşma ihtimali olan bir delilin, dava açılmadan önce ya da görülen bir davada mahkeme aracılığıyla tespit ettirilmesidir (HMK 400). Kısa süreli online içerikte önem kazanır.
İhtiyati tedbir
Verilecek kararın etkili olmasını sağlamak için mahkemeden istenen geçici önlemdir; tecavüzün önlenmesi ve durdurulması ya da ürünlere el konulması gibi (SMK 159).
Gümrükte alıkoyma
Fikri ve sınai hakları ihlal eden eşyanın hak sahibinin başvurusu üzerine ya da gümrük idaresince re'sen sınırda durdurulmasıdır. Başvuru Ticaret Bakanlığı'na elektronik olarak yapılır.
Marka vekili
Marka, tasarım ve coğrafi işaret konularında hak sahiplerini TÜRKPATENT nezdinde temsil eden kişidir. Yurt dışında yerleşik hak sahipleri Kurum nezdinde ancak vekille temsil edilir (SMK 160).
Sık sorulan sorular
Sahte ürün ile taklit ürün aynı şey mi?
Gündelik kullanımda çoğu zaman aynı anlamda kullanılır. Hukuki dilde taklit, markanın izinsiz kopyalanması fiilidir; sahte ürün ise bu fiilin sonucunda ortaya çıkan, marka sahibinin üretmediği üründür.
Kanal sapması sahtecilik midir?
Değildir. Kanal sapmasında ürün orijinaldir, sorun ürünün öngörülmeyen bir yerde satılmasıdır. Hukuki değerlendirmesi hakkın tükenmesi kuralı nedeniyle sahte üründen farklıdır.
Seri kod ile barkod arasındaki fark nedir?
Barkoddaki GTIN ürün türünü tanımlar ve aynı türdeki her üründe aynıdır. Seri kod ise her ürüne ya da partiye özgüdür ve kayıtla birlikte o ürünün yolunu gösterir.
Kaynaklar
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (madde 18, 29, 30, 152, 159, 160)
- 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (madde 9)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (madde 400)
- EUIPO, Anti-Counterfeiting and Anti-Piracy Technology Guide: ISO 22383:2020
- Ticaret Bakanlığı, Fikri Mülkiyet Hakları: sık sorulan sorular


