İzlenebilirlik, bir ürünün ve onu oluşturan girdilerin üretim, işleme ve dağıtım boyunca nereden gelip nereye gittiğinin kayıtlardan okunabilmesidir. Türkiye'de gıda ve yem için tanım 5996 sayılı Kanun'da yapılır ve işletmeye bir sistem kurma yükümlülüğü getirir. İlaçta İlaç Takip Sistemi (İTS), tıbbi cihaz ve kozmetikte Ürün Takip Sistemi (ÜTS) aynı ilkeyi kutu ya da birim düzeyinde, devletin işlettiği merkezî bir kayıtla uygular.
İzlenebilirliğin yasal tanımı nedir?
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu izlenebilirliği; üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamaları boyunca bitkisel ürünlerin, gıda ve yemin, gıdanın elde edildiği hayvanın ya da gıda ve yemde bulunması amaçlanan veya beklenen bir maddenin izinin sürülebilmesi ve takip edilebilmesi olarak tanımlar.
Avrupa Komisyonu da AB Genel Gıda Kanunu'ndaki tanımı aynı iki fiille açıklar: gıdanın, yemin ve bileşenlerin tüm aşamalarda "izinin sürülmesi ve takip edilmesi" (trace and follow). İki fiil iki ayrı yönü anlatır. İz sürmek geriye, kaynağa doğru yapılan aramadır; takip etmek ileriye, ürünün gittiği yere doğru. Tanım gıda için yazılmış olsa da kozmetikten kimyasala kadar her ürün grubunda aynı iki soruyu tarif eder.
İzlenebilirliğin üç yönü nedir?
Geriye izlenebilirlik, elinizdeki ürünün hangi hammaddeden, hangi tedarikçiden ve hangi üretim partisinden geldiğini gösterir. Bir kalite şikâyetinin kaynağı bu yönde aranır.
İleriye izlenebilirlik, bir partinin hangi depoya, distribütöre ya da müşteriye gittiğini gösterir. Geri çağırma bu yönde yürür.
İç izlenebilirlik ise tesisin içinde kalır: hangi girdi partisinin hangi ürün partisine dönüştüğünü bağlar. Uygulamada en sık kopan halka budur. Tedarikçiden gelen hammadde kaydı ve müşteriye giden sevkiyat kaydı ayrı ayrı tutulur, ama ikisini birbirine bağlayan üretim kaydı eksik kaldığında geriye ve ileriye bakan iki kayıt da yarım kalır.
"Bir adım geri, bir adım ileri" ilkesi ne ister?
AB Genel Gıda Kanunu'nun izlenebilirlik yükümlülüğü bu ilkeyle anlatılır. Her işletme, kendisine ürün veren doğrudan tedarikçiyi ve ürünü teslim ettiği doğrudan alıcıyı tanımlayabilmelidir. Son tüketiciye satış yapan perakendeciler alıcı tarafında bu yükümlülüğün dışında tutulur.
İlke bir şeyi istemez: zincirin tamamını gören tek bir merkezî kayıt şart koşulmaz. Her halka yalnızca kendi iki komşusunu bilir. Bir geri çağırmada zincirin baştan sona izlenebilmesi, her işletmenin kendi adımını eksiksiz kaydetmesine ve bu kaydın bir sonrakine aynı parti numarasıyla bağlanmasına dayanır.
Hangi sektörlerde ayrı bir takip sistemi vardır?
Gıda ve yem. 5996 sayılı Kanun'un 24. maddesi, gıda ve yem işletmecilerine üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarında sorumluluklarındaki gıda veya yemin, eklenen her türlü maddenin ve gıdanın elde edildiği hayvanın takibini yapabilecekleri bir sistem kurma ve talep hâlinde bu bilgileri Bakanlığa sunma yükümlülüğü getirir. Piyasaya arz edilecek ürün de izlenebilirliği sağlayacak şekilde etiketlenir ya da tanımlanır. Sistemin biçimi işletmeye bırakılmıştır.
İlaç. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun (TİTCK) yürüttüğü İTS 2010 yılında kuruldu. Her ilaç kutusu üzerine basılan karekodla tekil olarak izlenir ve kutunun tedarik zincirindeki her giriş ve çıkışı merkezî sisteme bildirilir. TİTCK, sistemin amaçları arasında sahte ve kaçak ilacın önlenmesini ve bir ilacın yalnızca bir kez satılmasının sağlanmasını sayar.
Tıbbi cihaz ve kozmetik. ÜTS; tıbbi cihazları, kozmetik ürünleri ve insan vücuduyla temas eden bazı biyosidal ürünleri kapsar. Tıbbi cihaz kayıtları ÜTS üzerinden 12 Haziran 2017'de başladı. TİTCK, sistemin hedefini üretim veya ithalattan son kullanıcıya kadar tekil izlenebilirlik olarak tanımlar.
Gıda ile ilaç arasındaki asıl fark kaydın kimde tutulduğudur. Gıdada yükümlülük işletmenin kendi kaydını tutmasıdır; ilaçta ve tıbbi cihazda ise her hareket devletin kaydına işlenir.
İzlenebilirlik hangi bileşenlere dayanır?
Her izlenebilirlik düzeni üç bileşen üzerine kurulur. Birincisi ürünü parti ya da birim düzeyinde tanımlayan numaradır. İkincisi bu numarayı ürün üzerinde taşıyan barkod, karekod ya da RFID etiketidir. Üçüncüsü, ürün her el değiştirdiğinde neyin, nerede, ne zaman ve kim tarafından yapıldığını yazan olay kaydıdır. Parti ile seri numarası arasındaki seçimi ve GS1 tanımlayıcılarını ayrı bir yazıda ele aldık. Bir ürün takip sisteminin kurulum adımlarını ise Tagvex blogundaki yazı anlatıyor.
İzlenebilirlik ürünün gerçek olduğunu gösterir mi?
Göstermez. Kayıt, ürünün yolunu anlatır; elinizdeki fiziksel ürünün o kayda ait olduğunu ise kanıtlamaz, çünkü kayıt etikete bağlıdır ve etiket kopyalanabilir. Birim düzeyinde numaralandırma aynı numaranın iki yerde okunmasını görünür kılarak bu riski azaltır. Ürünün kendisini doğrulamak için ayrı bir katman gerekir; bu ayrımı takip ile doğrulamanın farkını anlatan yazıda açtık. İzlenebilirlik ile doğrulamayı birlikte nasıl kurduğumuz takip, izleme ve doğrulama hizmeti sayfasında.
