Avrupa Birliği'nin sürdürülebilir ürün politikası, ürün bilgisinin nasıl üretileceğini, saklanacağını ve paylaşılacağını da yeniden tanımlıyor. Bu dönüşümün merkezinde Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü (ESPR) ve onun getirdiği Dijital Ürün Pasaportu (DPP) yer alıyor. Temmuz 2026'da DPP kayıt sisteminin devreye alınmasıyla konu, teorik bir tartışma olmaktan çıkıp uygulama takvimine girdi. Bu yazıda DPP'nin ne olduğunu, bilinen tarihleri, ilk sıradaki ürün gruplarını ve AB pazarına ürün gönderen Türk üreticilerin atabileceği hazırlık adımlarını derliyoruz.
ESPR ve Dijital Ürün Pasaportu nedir
(EU) 2024/1781 sayılı Tüzük 28 Haziran 2024'te yürürlüğe girdi. ESPR bir çerçeve düzenleme: dayanıklılık, onarılabilirlik, geri dönüştürülmüş içerik gibi ekotasarım gereklilikleri her ürün grubu için Komisyon'un çıkaracağı yetki devrine dayalı tüzüklerle (delegated acts) ayrıca belirleniyor. DPP gereklilikleri de uygun görülen durumlarda bu tüzüklere ekleniyor.
Avrupa Komisyonu DPP'yi ürünler, bileşenler ve malzemeler için sürdürülebilirliği destekleyen, döngüselliği teşvik eden ve mevzuata uyumu kolaylaştıran bilgileri saklayan dijital bir kap olarak tanımlıyor. DPP yalnızca ESPR'a özgü değil. Batarya Tüzüğü, Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü, Oyuncak Güvenliği Tüzüğü, Yapı Ürünleri Tüzüğü ve deterjanlara ilişkin AB mevzuatı da pasaport yükümlülükleri içeriyor.
Teknik yapı taşları
Tüzük ve Komisyon'un açıklamaları DPP'nin temel bileşenlerini şöyle çiziyor:
- Veri taşıyıcı: Fiziksel ürünü pasaportuna bağlayan QR kod veya benzeri bir dijital taşıyıcı. Tüzüğün 10. maddesi veri taşıyıcının uluslararası kabul görmüş standartlara uygun olmasını istiyor.
- Tekil ürün tanımlayıcı: 11. madde, tekil ürün tanımlayıcılar için ISO/IEC 15459 standardına atıf yapıyor.
- Kayıt sistemi: Ürün verisi merkezi olmayan biçimde, ekonomik aktörlerin kendi sistemlerinde tutuluyor. Ancak her pasaportun AB kayıt sistemine (registry) kaydedilmesi gerekiyor; kayıt sistemi, kaydedilen ürün için benzersiz bir kayıt tanımlayıcısı üretiyor ve gümrük erişimi için AB Gümrük Tek Pencere ortamıyla bağlantılı olacak.
- Yedek kopya: 12. madde, pasaportun bir DPP hizmet sağlayıcısı üzerinden yedek kopyasının tutulmasını öngörüyor.
- Rol bazlı erişim: Tüketiciler satın alma kararına yönelik temel bilgilere, onarım ve geri dönüşüm aktörleri kendi faaliyetlerine ilişkin bilgilere, kamu otoriteleri ise denetim verisine erişiyor.
Pasaporta ilişkin teknik standartlar Avrupa standardizasyon kuruluşları CEN ve CENELEC tarafından hazırlanıyor.
Takvim: kesinleşen ve gösterge niteliğindeki tarihler
Tarihleri iki gruba ayırmak gerekiyor: mevzuatla kesinleşmiş olanlar ve Komisyon'un gösterge niteliğinde paylaştığı takvim. Kesinleşen başlıca tarihler şunlar:
- 28 Haziran 2024: ESPR yürürlüğe girdi.
- Nisan 2025: Komisyon, 2025-2030 Ekotasarım ve Enerji Etiketlemesi Çalışma Planı'nı kabul etti.
- 19 Temmuz 2026: Tüzük, kayıt sisteminin en geç bu tarihte kurulmasını öngörüyordu. Satılmayan giyim ve ayakkabı ürünlerinin imhasına ilişkin kısıtlama da bu tarihte devreye girdi; mikro ve küçük işletmeler bu yasaktan muaf tutuldu, orta ölçekli işletmelere ise geçiş süresi tanındı.
- 20 Temmuz 2026: Komisyon, (EU) 2026/1778 sayılı Uygulama Tüzüğü'ne dayanan DPP kayıt sisteminin çalışır hale geldiğini duyurdu. Kayıt kullanıcı arayüzü veya API üzerinden yapılabiliyor; test ortamı, teknik dokümantasyon ve yardım masası da sunuluyor.
- 18 Şubat 2027: Belirli batarya türleri için dijital pasaport zorunlu hale geliyor. Bu yükümlülük Batarya Tüzüğü'nden kaynaklanıyor.
Komisyon'un DPP sayfasındaki gösterge takvim ise ürün gruplarını şöyle sıralıyor: demir ve çelik için 2026; tekstil, lastik ve alüminyum için 2027; mobilya için 2028; yatak ve bilgi-iletişim teknolojisi (BİT) ürünleri için 2029. Bu tarihlerin, ilgili yetki devrine dayalı tüzüklerin hazırlanma ve kabul aşamalarını ifade ettiğini akılda tutmak gerekiyor. ESPR, bir ürün grubu için kural kabul edildikten sonra uygulamaya en az 18 aylık bir geçiş süresi tanınmasını şart koşuyor. Dolayısıyla bir sektör için zorunluluğun fiilen başladığı tarih, o sektöre özgü tüzüğün yayımlanmasıyla netleşecek.
Hangi sektörler ilk sırada
Çalışma planı, döngüsel ekonomiye katkı potansiyeli yüksek görülen şu grupları öncelikli olarak belirledi:
- Nihai ürünler: tekstil (özellikle giyim), mobilya, lastik ve yatak
- Ara ürünler: demir-çelik ve alüminyum
- Enerji ile ilgili ürünler: çeşitli ürün grupları
- Yatay önlemler: onarılabilirlik puanı ve elektrikli-elektronik ekipmanın geri dönüştürülebilirliğine ilişkin gereklilikler
Kayıt sistemi de ESPR kapsamındaki tekstil, çelik ve alüminyum, lastik, mobilya, BİT ve enerji ile ilgili ürünleri; diğer mevzuat kapsamında ise büyük bataryaları, yapı ürünlerini, oyuncakları, deterjanları ve yüzey aktif maddeleri destekleyecek şekilde tasarlandı. Komisyon, uygulamanın aşamalı ilerleyeceğini ve ek ürün gruplarının zaman içinde değerlendirileceğini belirtiyor; 2028'de bir ara değerlendirme öngörülüyor.
Türk ihracatçılar için ne anlama geliyor
ESPR, AB pazarında piyasaya sunulan ürünlere yönelik kurallar koyuyor. Bu nedenle Türkiye'de üretilen bir ürün de AB'de satışa sunulduğunda ilgili ürün grubunun gerekliliklerine tabi olacak. Pratikte bu talepler çoğu zaman AB'deki ithalatçı, distribütör veya marka müşterisi üzerinden tedarikçiye ulaşacak. Tekstil, mobilya, demir-çelik, alüminyum ve lastik gibi Türkiye'den AB'ye düzenli ihracat yapılan grupların ilk dalgada yer alması, hazırlık için beklemenin maliyetli olabileceğini gösteriyor.
Hangi verinin, hangi tanımlama düzeyinde (model, parti veya tekil ürün) isteneceği her ürün grubu için ayrı tüzükle belirlenecek. Yine de bugünden yapılabilecek ve hangi senaryo gerçekleşirse gerçekleşsin işe yarayacak adımlar var.
Hazırlık için altı adım
- Ürün envanteri: AB'ye giden ürünleri çalışma planındaki gruplarla eşleştirin ve ilk dalgada etkilenecek ürünleri belirleyin.
- Veri haritası: Malzeme bileşimi, geri dönüştürülmüş içerik, tedarikçi bilgileri ve uygunluk belgeleri gibi verilerin nerede, kimde ve hangi formatta tutulduğunu çıkarın. Bu verinin önemli kısmı tedarikçilerde bulunuyor.
- Tanımlama düzeyi: Bugün model veya parti düzeyinde çalışıyor olsanız da gerektiğinde tekil ürün düzeyine geçebilecek bir numaralandırma altyapısı planlayın. ISO/IEC 15459 ile uyumlu olan GS1 tanımlayıcıları, örneğin GTIN, bu açıdan doğal bir başlangıç noktası.
- Ambalaj ve etiket: Veri taşıyıcının ürün, ambalaj veya belgeler üzerinde nerede yer alacağını tasarım döngüsüne erkenden dahil edin. Sonradan eklenen her kod, baskı ve kalite kontrol süreçlerini etkiler.
- Sistem ve hizmet sağlayıcı: Pasaport verisinin hangi sistemde barındırılacağını, yedek kopya yükümlülüğünün nasıl karşılanacağını ve verinin AB'deki iş ortaklarıyla nasıl paylaşılacağını değerlendirin.
- İmha kısıtlaması: AB pazarında giyim ve ayakkabı satan işletmeler, satılmayan ürünlerin yönetimini yeni kurala göre gözden geçirmeli.
DPP ve ürün güvenliği: sınırı doğru çizmek
DPP'nin birincil amacı sürdürülebilirlik ve mevzuata uyum. Bununla birlikte Komisyon'un sahtecilikle mücadeleye ilişkin 2024/915 sayılı Tavsiye Kararı, dijital ürün pasaportu gibi gelişmiş izleme sistemlerini tedarik zinciri görünürlüğünü artıran araçlar arasında sayıyor.
Burada önemli bir ayrım var. Ambalaj üzerindeki bir QR kod, basılabilen her işaret gibi kopyalanabilir ve kopyalanmış kod okutulduğunda gerçek ürünün pasaportunu açar. Bu nedenle DPP'nin taşıdığı veri, ürünün gerçek olduğunu tek başına kanıtlamaz. Özgünlük için kopyalanması zor bir fiziksel unsur ya da aynı kodun beklenmedik yerlerde veya tekrar tekrar okunmasını fark eden bir kontrol mekanizması gerekir.
DPP hazırlığı, tekil tanımlama ve el değiştirme kayıtlarını birçok üretici için gündeme taşıyor. Spectrace'in Tagvex güvenli etiketi, parti veya birim düzeyinde tekil numaralandırmayla üretim hattından depoya, bayiye ve müşteriye her el değiştirmeyi kayıt altına alıyor; kopyalanan bir kod beklenmedik ya da tekrarlanan okuma olarak görünür hale geliyor. Grafex ise mevcut ambalaj tasarımına gömülen görünmez bir imzayla, tasarımı ve üretim hattını değiştirmeden ambalajın kendisini doğrulanabilir kılıyor. Doğrulama, akıllı telefondaki mobil uygulamayla yapılıyor.
Sonuç
DPP, AB pazarında ürün bilgisinin ürünle birlikte dolaşmasını hedefleyen uzun soluklu bir altyapı. Kayıt sisteminin devreye girmesiyle çerçeve hazır; sektör bazlı yükümlülükler ise tüzükler çıktıkça netleşecek. İlk dalgadaki sektörlerde faaliyet gösteren Türk ihracatçılar için en sağlıklı yol, veri, tanımlama ve ambalaj kararlarını şimdiden birlikte ele almak ve takvimi ürün grubu bazında yakından izlemek.
Kaynaklar
- EUR-Lex, Regulation (EU) 2024/1781 on ecodesign requirements for sustainable products, 2024
- Avrupa Komisyonu, Digital Product Passport, 2026
- Avrupa Komisyonu, The Digital Product Passport Registry is now live, 2026
- Avrupa Komisyonu Green Forum, 2025-2030 working plan, 2025
- Avrupa Komisyonu Green Forum, The Ecodesign for Sustainable Products Regulation moves into implementation, 2026
- EUR-Lex, Commission Recommendation (EU) 2024/915 on measures to combat counterfeiting, 2024
- GS1, Global Trade Item Number (GTIN) Executive Summary, 2015
